• Kan stress dus zelfs gezond zijn? En kan het veranderen van je mindset over stress je daadwerkelijk gezonder maken? De wetenschap zegt: 'Ja, zonder twijfel. Als je je houding ten opzichte van stress verandert, verandert je lichaam mee, tot op celniveau!'.

Stress

"Stress" heeft een slechte naam. Al jarenlang gaan wij er vanuit dat stress ons ziek maakt en het risico op zowat alles verhoogt: van een gewone verkoudheid tot burn-out en hart- en vaatziekten. Echter, uit onderzoek aan o.a. de Stanford en de Harvard University blijkt dat stress juist positieve effecten kan hebben! (Zie bijvoorbeeld Alia Crum en Kelly Mc Gonigal) Mensen die veel stress ondervinden én deze stress niet als gevaarlijk beschouwen hebben zelfs het laagste risico om te sterven (in vergelijking met mensen die hun stressreacties wel als gevaarlijk beschouwen). Dit is een baanbrekend inzicht en betekent een wereld aan nieuwe mogelijkheden.

Kan stress dus zelfs gezond zijn? En kan het veranderen van je mindset over stress je daadwerkelijk gezonder maken? De wetenschap zegt: 'ja, zonder meer. Als je je houding t.o.v. stress verandert, verandert je lichaam mee, tot op celniveau!'

Volgens Kelly McGonigal zit 'm de kneep in de verhouding tussen verschillende hormonen die geactiveerd worden tijdens en na stressvolle gebeurtenissen. Het gaat om de verhouding tussen de hormonen Cortisol en DHEA en het blijkt dat je die verhouding kunt beïnvloeden door het veranderen van je mindset. Dat is wat wij doen met behulp van een Virtual Reality Game.

Cortisol en DHEA

Even iets over Cortisol en DHEA. Cortisol zorgt ervoor dat je lichaam in staat is tot bijzondere prestaties, vooral als er spannende dingen gebeuren. Cortisol maakt het makkelijk om energie uit suikers en vetten te halen en zowel je lichaam als je hersenen kunnen die energie dan snel aanwenden. Vooral in situaties waarin je leven op het spel staat, is dit uitermate nuttig. Het heeft immers grote voordelen als je razendsnelle beslissingen moet maken om te overleven. Cortisol zet alle andere functies even "on hold". Waar bezuinigd kan worden, wordt er ook echt bezuinigd. Je hebt even niks aan een zorgvuldige spijsvertering, diepe filosofische bespiegelingen zijn ook al niet erg zinvol en zelfs wondgenezing en celherstel zijn processen die wel even tot morgen kunnen wachten. Een te langdurige Cortisol reactie heeft dus ook nadelen, omdat er tegelijkertijd bezuinigd wordt op allerlei andere processen. DHEA, oftewel Dehydro-epiandrosteron, is een hormoon die je helpt om je hersenen te laten groeien, het helpt je hersenen om sterker te worden van stressvolle ervaringen. Het doet bovendien een aantal nadelige effecten van Cortisol teniet en het versnelt bijvoorbeeld het tempo waarin je wonden genezen en versterkt je immuunfunctie.

Je hebt beide hormonen (Cortisol en DHEA) echt nodig, en het is dus niet zo dat de een beter is dan de ander. Het probleem ontstaat als iemand wel de eerstgenoemde stressreactie heeft en niet de 'groeien-van-stress-reactie'. Het is daadwerkelijk zo dat de verhouding tussen Cortisol en DHEA een goede voorspeller is van je gezondheid. In de goede verhouding, wanneer er sprake is van een hogere groei-index, "bloei" je onder stress. Als Cortisol de overhand heeft en er dus sprake is van een lagere groei-index, blijft je lichaam veel te lang bezuinigen op allerlei herstelfuncties en dat is ronduit ongezond.

Cortisol:

Helpt je lichaam en je brein energie te gebruiken. Zet spijsvertering, voortplanting, celherstel en neuronale groei op een laag pitje.

DHEA:

Doet nadelige effecten van Cortisol teniet, versterkt wondherstel, immuunfunctie en neuronale groei.

Die verhouding tussen Cortisol en DHEA is een ware voorspeller van de toekomst. Het voorspelt academisch succes zoals blijkt uit een onderzoek van o.a. Stephanie Wemm uit 2010 [1], maar het voorspelt ook de kans dat kinderen die mishandeling hebben meegemaakt, de ellende te boven komen [2]. En nu komt het interessante: die verhouding tussen Cortisol en DHEA is beïnvloedbaar. Alia Crum deed dat door mensen filmpjes te laten zien met uitleg over hoe gezond stress eigenlijk is en hoe veel positieve invloed stress heeft op je denkvermogen en je lichamelijke mogelijkheden [3]. Haar onderzoek onderstreepte nog eens hoe diep mindset-veranderingen lichamelijk ingrijpen. Je mindset bepaalt dus of je nieuwe verbindingen aanmaakt onder stressvolle omstandigheden of niet. Kelly McGonigal legt alles nog eens haarfijn uit in haar inspirerende boek 'sterker met stress' uit 2015.

Stress meten, hoe doe je dat eigenlijk?

Als mensen stress ervaren, reageren zij met de aanmaak van verschillende hormonen en die zijn dus nogal van belang. Het gaat dus met name om de verhouding tussen de hormonen Cortisol en DHEA, omdat deze verhouding voorspelt of je beter gaat functioneren van stress of juist slechter (qua gezondheid, herstel en leervermogen). Die verhouding wordt wel de groei-index genoemd en dit geeft aan wanneer je sterker wordt van stress of juist klachten ontwikkelt. Het lastige is dat die hormoonspiegels flink wisselen gedurende de dag. Bovendien zijn er ook nog eens grote individuele verschillen. Je wilt iemand dus hele persoonlijke informatie terug kunnen geven, want aan gemiddelden heb je niet zoveel. Het hele persoonlijke aspect vinden wij van groot belang: gemiddeld mag de Nederlander schoenmaat 42 hebben, maar dat betekent niet dat die schoen alle Nederlanders net zo lekker past.

Bijkomend probleem is dat het dus ook niet zozeer om de exacte hormoonwaardes gaat, maar eerder om de verhouding. Het zou natuurlijk het mooiste zijn als we die verhouding rechtstreeks zouden kunnen meten. Dan meten we immers het vermogen van ons lichaam om nieuwe neuronale verbindingen aan te maken. Dit is al mogelijk, door bijvoorbeeld iemands slijm te onderzoeken. Maar om dat nou te doen binnen een VR-game door middel van een spuugbekertje met ingebouwde lab-functie lijkt ons niet de meest praktische of hygiënische oplossing.

Een andere optie is dat we rechtstreeks in het brein kijken en daar meten of de gewenste activiteit er is. In het onderzoek van Carol Dweck is dat precies wat ze deden. In dat geval zouden we een soort van mutsje moeten maken met een ingebouwde real-time scanfunctie. We willen immers direct met de stress kunnen spelen, dus de scan moet gelijk uitgelezen worden en niet pas een tijd later. Er zijn indicaties dat er op afzienbare tijd iets dergelijks mogelijk moet zijn (niet echt met een hersenscan, maar met een EEG-meting), maar voorlopig is ook dit nog toekomstmuziek.

HRV

Een goed alternatief die nu reeds voorhanden is, is de zogenaamde hart-ritme-variabiliteitsmeting, oftewel HRV. De theorie erachter is dat mensen voortdurend bezig zijn zich aan te passen aan de eisen die de omgeving stelt. Soms moeten we ineens extra alert zijn, bijvoorbeeld als iemand je iets uitlegt of als je een fout maakt. Een ander moment zak je weer even in ontspanning. Het onderzoek naar de hartslag (en datzelfde blijkt uit breinonderzoek) leert ons dat we hierbij ons stresssysteem voortdurend aanpassen. Iedere seconde verandert je stresstoestand een beetje. Je draait als het ware continu aan de knoppen van de thermostaat en dat kun je aflezen aan je hartslagvariabiliteit. Ergens ook wel logisch dat je dat kunt afleiden uit je hartslag, omdat je hart je lichaam van zuurstof voorziet. Met minder zuurstof werken je hersenen en je spieren niet op volle toeren. Omdat we van nature zuinig zijn met energie (ja echt) zetten we de thermostaat niet voortdurend hoog, maar doen we dat vooral op de thema's die voor ons van belang zijn: juist de dingen die je aan het hart gaan, leveren snel een stressrespons op. Je kunt dus met recht zeggen, zoals Kelly McGonigal dan ook doet, dat alleen een stressvol leven een betekenisvol leven is.

We kunnen stressreacties dus meten door de hartslag te volgen en dan vooral door alle verschillen in het tempo van de hartslag te bestuderen (hartvariabiliteit). Die verschillen geven namelijk aan wanneer iemand de goede toestand te pakken heeft en wanneer de balans verschuift naar een stresstoestand die tot klachten gaat leiden op de langere termijn. Er zijn ondertussen methoden en algoritmen ontwikkeld om dit te doen. We hebben een algoritme ontwikkeld op grond van de zogenaamde rMSSD, omdat dit de eenvoudigste maat is die net zo betrouwbaar is als veel complexere algoritmen, wat blijkt uit het promotieonderzoek van Annebet Goedhart uit 2008 [4].

Het meten van de hartslagfrequentie (HRV) is dan wel niet een rechtstreekse maat voor de zogenaamde groei-index, maar levert wel een betrouwbare indicator op van welk hormoon de overhand heeft: Cortisol of DHEA. Voor onze game is dit van groot belang. We willen immers dat mensen echt leren wanneer ze de juiste toestand te pakken hebben, de juiste mindset.

Om de HRV te meten hebben we tot dusverre gekozen voor de Zephyrband. Dit is weliswaar een duur apparaat, maar deze borstband levert dan ook een medisch betrouwbare real-time meting op. In het ziekenhuis Nij Smellinghe in Drachten, dat met ons samenwerkt in dit project, wordt deze band reeds gebruikt in hun revalidatietrajecten. We zijn bezig om een goedkoper product te ontwikkelen dat net zo betrouwbaar is, en makkelijker aan te brengen (met een clip aan de broek of de bh-band). We willen niet alleen de HRV in beeld brengen, maar ook de ademhalingsfrequentie, omdat ook hier indicatoren te meten zijn. De ademhaling lijkt van belang om zo'n hogere groei-index op gang te brengen. Ook voor deze ontwikkeling kunnen we financiële steun goed gebruiken, want hoe goedkoper we dit allemaal op de markt kunnen brengen, hoe meer mensen er daadwerkelijk van kunnen profiteren.

Virtual Reality

Wat hebben wij nou gedaan? We hebben die kennis uit dat prachtige en baanbrekende onderzoek vertaald naar een serious game en wel zo dat je letterlijk ondergedompeld wordt in een wereld waarin je oefent met deze positieve mindset t.o.v. stress. We meten je stresstoestand en de VR-wereld past zich continu aan aan jouw specifieke toestand op dat moment. Zo speel je de game dus letterlijk met je eigen stress: je stresstoestand is de joystick, zou je kunnen zeggen. Jammen met je stress, met grote gevolgen!

De game is op allerlei speelvelden inzetbaar: in ziekenhuizen kunnen mensen de game spelen om ervoor te zorgen dat de wonden sneller genezen, je zou een cursus Frans kunnen aanbieden in de game, juist omdat de aanmaak van nieuwe verbindingen zo van belang is bij leren. Omdat je geholpen wordt om je mindset t.o.v. van stress steeds positief te houden, stimuleert de game je richting een hogere groei-index (en hiermee de aanmaak van DHEA). Je wonden genezen sneller, je maakt meer nieuwe verbindingen aan, je kunt de nadelen van stressvolle gebeurtenissen veel makkelijker verwerken en je immuunsysteem gaat beter werken.

Jammen met je stress

Waarom een game en niet een kortdurend instructiefilmpje, zoals Crum dat deed in haar onderzoek? Nou, vooral omdat we willen dat degenen die serieus aan de slag willen met dit soort kennis, de mogelijkheid krijgen om er echt op te trainen. Het blijkt namelijk niet altijd even makkelijk om zo'n mindset vast te houden. Stel je hebt net iets verschrikkelijks meegemaakt, een enorme brand bijvoorbeeld, en je hebt ook nog enorm veel pijn van de brandwonden die je eraan hebt overgehouden. De stress die de pijn je oplevert, is zo groot dat je meestal toch een negatieve mindset ontwikkelt met alle gevolgen van dien: slechtere wondgenezing, een beroerder immuunsysteem en meer moeite met de verwerking. Trainen van je mindset wordt dan van groot belang.

Oneindige mogelijkheden

Maar er is meer: zo zien we bijvoorbeeld een problematische uitval op scholen van vooral jongens. Wat zou nou leuker zijn dan een saai vak leren in een spannende game-omgeving die bovendien het leervermogen een enorme boost geeft. Zelfs de Franse les wordt dan inspirerend!

We hebben ondertussen enorm veel gedaan: we hebben een hele VR-wereld gebouwd vol met animaties, uitdagingen en queestes. We hebben een reeks trainingslevels helemaal uitgewerkt. En je komt heel wat tegen: je moet wespen het hoofd bieden, klimwanden bedwingen, schommelende loopbruggen zien over te steken, branden zien te blussen en voor degenen die flink geoefend hebben, zelfs een vulkaan zien te kalmeren. Tegelijkertijd is er nog enorm veel werk te doen en zijn de mogelijkheden zo groot dat we nodig op zoek moeten naar geldschieters om de enorme mogelijkheden uit te kunnen werken.

Of de game leuk is? Wij denken van wel. We hebben er flink wat mee geëxperimenteerd en tot dusverre zijn onze klanten het van harte met ons eens!